One Day When I was Young

แม่น้ำโขงเป็นแม่น้ำนานาชาติสายหลักที่ถือกำเนิดจากที่ราบสูงธิเบตและไหลวกลงมาทางใต้ผ่านพม่า, ลาว, ไทย กัมพูชา และเวียดนาม แม่น้ำไหลผ่านโตรกเขาเกาะแก่งเกิดเป็นแหล่งท่องเที่ยวธรรมชาติ เกาะแก่งสุดท้ายของแม่น้ำอยู่ทางตอนใต้ของลาวในแขวงจำปาสัก กล่าวกันว่าเป็นส่วนที่กว้างที่สุดของลำน้ำกินระยะทาง 14 กิโลเมตร เกิดเป็นเกาะแก่งใหญ่น้อยกลางน้ำเป็นที่มาของสมญาสี่พันดอน ทำให้เกิดม่านน้ำตกหลี่ผีซึ่งเป็นน้ำตกขนาดใหญ่ไม่ผิดกับไนแองการาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ สายน้ำโขงโจนลงสู่ดินแดนกัมพูชาซึ่งอยู่ต่ำลงไป ทำให้เกิดทะเลสาปน้ำจืดขนาดใหญ่ หรือโตนเลในฤดูน้ำหลาก แม่น้ำโขงไหลลงสู่ทะเลจีนใต้ทางตอนใต้ของประเทศเวียดนามโดยพัดพาเอาดินทรายและความอุดมสมบูรณ์ตามธรรมชาติทำให้เกิดดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำขนาดใหญ่มหึมา เป็นผืนดินอู่ข้าวอู่น้ำของเวียดนามทางตอนใต้ ความอุดมของสายน้ำ, เศรษฐกิจ,วัฒนธรรม แหล่งท่องเที่ยว และเกษตรกรรมกำลังจะถึงกาลวิบัติในอีกไม่นาน

จีนในฐานะประเทศต้นน้ำปล้นประโยชน์ของแม่โขงไปอย่างหน้าด้านๆโดยอ้างว่าการสร้างเขื่อนในส่วนต้นน้ำไม่ได้ทำให้สิ่งแวดล้อมเสียหาย ในขณะที่รัฐบาลประเทศปลายน้ำมัวแต่สนใจผลประโยชน์ในกระเป๋าตนเองตามคุณลักษณะของความด้อยพัฒนา คนที่เป็นเป็นเจ้าของสายน้ำโขงจึงได้แต่รวมกลุ่มกันเพื่อเรียกร้องความเป็นธรรมและสิทธิในการใช้สายน้ำนี้อย่างเงียบๆ (voice of voiceless) จีนมีโครงการสร้างเขื่อนกั้นแม่น้ำเพื่อผันน้ำไว้ใช้เองและเป็นแหล่งพลังงานไฟฟ้าทั้งสิ้น 8 โครงการ สำเร็จไปแล้ว 3 โครงการ อีกสองโครงการอยู่ในระหว่างการก่อสร้าง ประเทศไทย, ลาวและกัมพูชา มีข้อตกลงที่จะผุดเขื่อนขึ้นอีก 11 แห่ง อ้างว่าใช้เป็นแหล่งพลังงานไฟฟ้า ทุกเขื่อนต้องการขายไฟฟ้าซึ่งมีเกินความต้องการ โดยที่หนึ่งแห่งตั้งอยู่ในกัมพูชา, แปดแห่งอยู่ในลาว และสองแห่งที่เป็นเส้นอาณาเขตไทยนั้นอยู่ที่ปากชมและบ้านกุ่ม เขื่อนแรกที่อยู่ในระหว่างการดำเนินการนำร่องคือเขื่อนดอนสะโฮง แขวงจำปาสัก ประเทศลาว อันจะมีผลให้น้ำตกคอนพะเพ็ง น้ำตกหลี่ผีดินแดนไนแองการาถูกลบไปจากแผนที่

อะไรเกิดขึ้นเมื่อผุดเขื่อนขึ้น ประเทศจีนมีเขื่อนกว่า 25,800 แห่งทั่วประเทศ เขื่อนขนาดยักษ์ที่เป็นเมกะโปรเจคคือเขื่อนกั้นลำน้ำแยงซีเกียง (the three gorges dam) นับเป็นเขื่อนที่ใหญ่ที่สุดในโลก เป็นเขื่อนที่ใช้เงินสูงถึง สามหมื่นเก้าพันล้านดอลลาร์ มีข้อขัดข้องทางเทคนิคทางการก่อสร้าง ทำให้ต้องแก้แล้วแก้อีกหลายครั้ง และเป็นเขื่อนที่ถูกวิพากษ์ในเรื่องคอรัปชั่น ประมาณว่าการกั้นเขื่อนของแม่น้ำสายใหญ่เช่นแยงซี ทำให้เกิดทะเลสาปเหนือเขื่อนยาวถึง 600 กิโลเมตร (พอกับระยะทางกรุงเทพฯ-ลำปาง หรือ กรุงเทพ-สุราษฎร์ธานี กันเลยทีเดียว) จีนต้องอพยพเมือง 13 เมืองที่อยู่ริมน้ำ จัดที่ทำกิน และแน่นอนว่าสิ่งแวดล้อมและระบบนิเวน์วิทยาเปลี่ยนไป จีนมีปัญหาเรื่องการจัดการแหล่งน้ำคุณภาพซึ่งเป็นที่หวั่นเกรงปัญหาสารพิษจากการเกษตรและอุตสาหกรรมที่ไหลลงสู่แหล่งน้ำเหนือเขื่อน มีผู้คำนวณว่าหากเขื่อนดังกล่าวสร้างเสร็จและรับน้ำเต็มที่ น้ำหนักของน้ำที่กดทับอาจทำให้แกนของโลกเปลี่ยนมุมเอียงไปได้เลยทีเดียว โลกจะหมุนช้าลงและส่งผลให้ภูมิอากาศเปลี่ยนไป

จีนเป็นประเทศที่อ่อนไหวต่อการเกิดแผ่นดินไหว เนื่องจากที่ราบสูงธิเบตทางด้านตะวันตกเฉียงใต้ของจีนเต็มไปด้วยรอยเลื่อนของเปลือกโลก นักวิทยาศาสตร์มีหลักฐานมากพอที่ทำให้เกิดสมมติฐานว่าเหตุการณ์แผ่นดินไหวที่เกิดขึ้นที่เสฉวนเมื่อต้นปี 2008 นั้นเกิดจากทะเลสาปเหนือเขื่อน Reservoir–Induced Seismicity หรือ RIS เป็นการเก็บข้อมูลจากแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ทั่วโลกและมีข้อมูลเกี่ยวพันถึงความเป็นไปได้ว่ามีสาเหตุมาจากเขื่อนกว่า 70 แห่ง โดยเฉพาะเขื่อนที่อยู่ในเขตรอยเลื่อนของเปลือกโลก แรงกดอันมหาศาลของน้ำจะทำให้เกิดรอยแตกเล็กๆของแผ่นหินที่อยู่ข้างใต้และรอบๆอ่างเก็บน้ำ น้ำจะแทรกตัวผ่านเข้าไปในรอยเลื่อนกลายเป็นตัวหล่อลื่น เมื่อร่วมกับแรงกดมหาศาลทำให้เกิดการสไลด์ตัวของเปลือกโลก รอยแตกเล็กๆของแผ่นหินและรอยเลื่อนอาจอยู่ไกลออกไปถึง 25 กิโลเมตร ยิ่งทะเลสาปเหนือเขื่อนลึกเท่าใด (มากกว่า 100 เมตร) และมีขนาดใหญ่มากขึ้นเท่าใด โอกาสที่จะเกิดแผ่นดินไหวมากยิ่งขึ้น เขื่อนขนาดใหญ่ที่เกิดขึ้นในจีนอยู่ในเขตรอยเลื่อนทั้งสิ้น เพราะเป็นต้นแม่น้ำสายหลักของโลก เช่น แยงซี โขง สาละวิน เป็นต้น

หากการสร้างเขื่อนเป็นการอ้างถึงการพัฒนาขนส่งทางน้ำแล้ว การพัฒนาเส้นทางเดินเรือในแม่โขงยิ่งฟังดูเป็นเรื่องยากเนื่องจากแม่โขงเต็มไปด้วยเกาะแก่ง และระดับน้ำที่ไม่แน่นอนเนื่องจากการปล่อยน้ำจากเขื่อน นับจากที่จีนสร้างเขื่อนสองแห่งแรกที่กั้นแม่โขงสำเร็จ น้ำในแม่โขงไม่ได้มีระดับขึ้นลงตามฤดูกาลอีกต่อไป น้ำในหน้าฝนจะมีระดับที่สูงผิดธรรมชาติเนื่องจากการเร่งระบายน้ำที่ลงมาจากต้นน้ำ ทำให้เกิดน้ำท่วมอย่างนหนักกับประเทศปลายน้ำ เช่นที่เชียงราย หลายหมู่บ้านหายไปกับสายน้ำและตลิ่งที่ยุบตัวหายไป ในขณะที่หน้าแล้งน้ำในแม่โขงแห้งขอดถึงก้นแม่น้ำอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อนเพราะจีนผันน้ำไปใช้ในการเกษตร นอกจากนี้ระดับน้ำในแต่ละช่วงเวลาก็ขึ้นๆลงๆไม่แน่นอนตามแต่จีนจะปล่อยน้ำจากเขื่อน หากเป็นเช่นนี้นานเข้ากิจกรรมทุกชนิดในทะเลสาปน้ำจืดที่ใหญ่ที่สุดในโลกอย่างโตนเลจะหมดไป น้ำเค็มจะทะลักเข้าสู่ดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำทำให้ไม่สามารถปลูกข้าวได้ บั้งไฟพญานาคเกิดน้อยลงทุกปี พญานาคที่อยู่คู่ชุมชนโขงมานับพันปีจะไม่มาปราฏให้เห็นอีก

แม่น้ำที่ไม่มีน้ำ ทะเลสาปที่แห้งเหือดพรากเอาสินในน้ำไปจนหมดสิ้น ไม่มีแหล่งเพาะพันธุ์ปลา เมื่อไม่มีปลาก็ไม่มีชาวประมงและห่วงโซ่อาหารถูกตัดขาด ปลาแม่น้ำโขงเป็นปลาอพยพ ปลาจะต้องว่ายทวนน้ำขึ้นไปเพื่อวางไข่ เขื่อนจะกั้นไม่ให้ปลาขึ้นไปถึงต้นน้ำได้ ความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตไม่ว่าเป็นสัตว์น้ำ, เป็นสาหร่ายพืชน้ำต่างๆจะถูกตัดขาดออกจากกันและระบบนิเวศน์เสียไปทั้งระบบในที่สุด แม่น้ำโขงเป็นแหล่งที่พบว่ามีความหลากหลายทางชีวภาพมากที่สุดแห่งหนึ่ง ในอดีตมีการค้นพบพืชและสัตว์น้ำชนิดใหม่ๆตลอดเวลา สัตว์น้ำหลายชนิดถูกรบกวนจนมาถึงภาวะวิกฤต มันกำลังจะสูญพันธุ์ เช่นปลาบึกซึ่งเป็นปลาชนิดเดียวในโลกที่พบในแม่โขงกำลังจะหมดไปจากธรรมชาติ

ชาวสี่พันดอน ทางตอนใต้ของประเทศลาวใช้ชีวิตกับสายน้ำนี้มานาน เขาสร้างหลี่ขึ้นขวางสายน้ำที่เชี่ยวกราก หลี่ทำมาจากไม้ผูกกันไว้ตามแก่งน้ำเป็นคอกให้ปลาเข้ามาติดไม่ต่างอะไรจากโพงพางดักปลา ชาวดำเนินชีวิตบนเส้นเชือกเส้นเดียวเพื่อข้ามแก่งอันเชี่ยวกรากไปเก็บปลาที่มาติดหลี่หาเลี้ยงชีพมาหลายชั่วอายุ สายน้ำที่เปลี่ยนไปเพราะเขื่อนทำให้จำนวนปลาลดลง น้ำที่มาไม่แน่นอน และมาอย่างเชี่ยวกรากผิดปกติจนหลี่พังเป็นสัญญาณว่าอาชีพและเศรษฐกิจของชุมชนกำลังเปลี่ยนไป

แม่โขงจะเป็นอย่างไรต่อไปอยู่ที่เราในฐานะผู้สูญเสียประโยชน์ต้องเรียกร้อง อย่าคิดว่านี่เป็นเรื่องไกลตัว มันจ่ออยู่ที่ปลายจมูกของเราทุกคนในภูมิภาคนี้ และมันจะเป็นปัจจัยหนึ่งที่เข้าไปเกี่ยวข้องกับภาวะโลกร้อนอย่างแน่นอน ดอกไม้ที่ผู้อื่นเด็ดทิ้งไปแล้ว ตอนนี้แรงสั่นสะเทือนนั้นกำลังโถมใกล้เราเข้ามาทุกที มันสะเทือนไปทั้งโลกสีน้ำเงินใบนี้

ร่วมแสดงความคิดเห็นของท่านต่อการสร้างเขื่อนบนสายน้ำโขงตอนล่าง เพื่อเป็นเสียงเล็กๆเสียงหนึ่งที่สะท้อนถึงความเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนเสียกับสายน้ำนี้ได้ ที่นี่

ผมนำภาพวิถีชีวิตของคนสี่พันดอนของคุณสุเทพ กฤษณาวารินทร์ มาแสดงประกอบเรื่อง ภาพและคำบรรยายทั้ง 28 รูปที่อยู่ในนิทรรศการติดตามได้จากที่นี่

ที่มา:

http://www.savethemekong.org/
http://www.thaihealth.or.th/node/5509
http://en.wikipedia.org/wiki/Three_Gorges_Dam
http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2008/10/three-gorges-dam.html
http://www.newsday.com/news/nationworld/bal-hs.earth07jan07,0,5860508.story
http://www.internationalrivers.org/en/node/1477
Kerr, R. and Stone, R. (2009), "A Human Trigger for the Great Quake of Sichuan?." Science 323: 322
Gupta, H.K. (2002), "A review of recent studies of triggered earthquakes by artificial water reservoirs with special emphasis on earthquakes in Koyna, India." Earth-Science Reviews 58: 279-310